X
تبلیغات
رایتل

مقالات مریم غفاری جاهد

مقالات چاپ شده مریم غفاری جاهد (دکترای ادبیات فارسی و منتقد برگزیده پنجمین جشنواره نقد کتاب)

شنبه 7 اسفند‌ماه سال 1389 ساعت 16:05

بررسی ویژگی های شعر امام خمینی(مجله پرسش)

امام خمینی رهبر مذهبی و سیاسی ایران ، دارای ابعاد گوناگون علمی و عملی بود که همانند بسیاری از عرفا ، شعر نیز می سرود .گر چه امام خمینی را نمی توان به عنوان یک شاعر مورد نقد قرار داد اما در مقام تجلی افکار و برخی اعتقادات ایشان بررسی سروده هایشان دارای اهمیت است .

  امام به عنوان رهبر بزرگ شیعه که با درایت خود کشتی انقلاب را به ساحل نجات رسانده ، فردی تک بعدی نبوده در همه زمینه ها از خود آثار گرانبهایی به جا گذاشته است .

سروده‏های امام راحل(ره) متعلق به سنت کهن ادب پارسی است. امام خمینی در اشعارش زبانی ساده، روان و بسیار صمیمی دارد؛ آنچنان که در رفتار و منش عملی خود نیز چنین بود.(بابایی،271)

حضور تعیین کننده و راهبرانۀ حضرتش در صحنه‏های علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، انقلابی و اخلاقی، مانع از آن شده است که به این جنبه از شخصیت معظمٌ له توجه کافی شود. خمینی(رضوان اللّه تعالی علیه) مرجعی سیاستمدار، سیاستمداری فرهیخته، فرهیخته‏ای انقلابی و مصلحی شاعر مسلک بود، و جمع همه این ابعاد و زوایا، معمولاً در یک شکل شخصیتی، بسیار به ندرت اتفاق می‏افتد.(همان،268)

با نگاهی کوتاه به دیوان امام می توان فهمید ایشان مضامین بسیاری را پرورده و درباره ان داد سخن داده اند که پرداختن به همه آنها در حوصله این مقاله نیست .در این مقاله تنها به مضامین عشق ، سیاست و قران و حدیث در اشعار امام خمینی به طور موجز پرداخته شده ، به برخی از شواهد شعری اشاره می شود .

مضمون عشق و عرفان

بیشترین موضوعاتی که امام خمینی به انهاپرداخته ، عرفان و عشق معنوی است . رباعیات و غزل‏هایی که از امام(ره) باقی مانده است، همگی حکایت‏گر روحی عاشق و ضمیری واله و شیداست.

عشق یکی از مسائل اصلی و اساسی عرفان است و شعر امام(ره) بیش از آن که در میان عارفانه‏ها بنشیند، در جمع عاشقانه‏ها، جای دارد. روشن است که در سروده‏های عاشقانه، شاعر بیشتر به بیان حالات روحی و هیجانات قلب عاشق خود می‏پردازد، و سر آن ندارد که زبانش را به حکمت و اندیشه بچرخاند. امام(ره) خود این حقیقت را به صراحت، بازگفته‏اند:

               من خراباتیم از من سخن یار مخواه                   گنگم از گنگِ پریشان شده گفتار مخواه

من که با کوری و مهجوری خود سرگرمم             از چنین کور تو بینایی و دیدار مخواه

عشق از منظر امام ، دارای بعد عرفانی و معنوی است و هر چیزی در این دنیا را دارای عشق می داند از نظر ایشان در تار و پود تمام اشیا نیز این عشق جاری است و بر همه چیز حکمران است  :

عشق اگر بال گشاید به جهان حاکم اوست              گر کند جلوه در این کون و مکان حاکم اوست

ذره ای نیست به عالم که در ان عشقی نیست           بارک الله که کران تا به به کران حاکم اوست

 (دیوان 62)

اشعاری که در ان از عشق و عرفان سخن می رودهمانند شعر شعرای این حیطه ، در باب می و مطرب و میکده و مدرسه و بتکده و ..است که در عالم شعر تکراری به نظر می رسد . اقتباس امام از بر خی اشعار حافظ در این نوع شعر دیده می شود . معانی که امام خمینی در این زمینه به کار برده بسیار جالب توجه است :

در میخانه به روی همه باز است هنوز      سینه سوخته در سوز و گداز است هنوز

بی نیازی است در این مستی و بیهوشی عشق                در هستی زدن از روی نیاز است هنوز

چاره از دوری دلبر نبود لب بر بند                      که غلام در او بنده نواز است هنوز...

                                                                                    (فاضلی ،260)

         تأثیر  قرآن و حدیث     

       اشاره به ایات و روایات دراشعار فارسی به دو نوع دیده می شود:

1- تاثیر لفظی یا واژگانی، اعم از اقتباس، تحلیل، تلمیح لفظی، تضمین، درج و ارسال مثل ..

2-  تاثیر معنوی، درج مفهوم یا مضمونی از قرآن و حدیث در شعر، بدون اشاره به الفاظ و ظاهر ایات.

امام خمینی همچون سایر شعرایی که با قران و حدیث آشنایی داشته اند ،به فراوانی از مضامین قرانی در اشعار خود به اشکال مختلف استفاده کرده اند . اشارات و کنایاتی که در دیوان امام(ره) موجود است، بیشتر از نوع دوم، یعنی تاثیر معنوی است. اینک به چند نمونه از تاثیر لفظی و پس از آن تاثیرات معنوی در مجموعۀ اشعار امام‏خمینی(ره) اشاره می‏کنیم:

تاثیر لفظی

در بسیاری از ابیات عرفانی امام خمینی بخشی از آیات و احایث به صورت تلمیع یا تلمیح آمده است . این مضامین بنا به موقعیت اشعار و موضوع انها انتخاب شده و به روش شعرای عارف در شعر گنجانده شده اند از جمله این مضامین خلقت انسان است.حضرت امام خمینی، بنابه مشرب عرفانی و دیدگاه ویژه‏ای که دربارۀ انسان در جغرافیای هستی دارد، بسیار از این آیه در تفسیر انسان و جهان سود برده‏اند. تا آنجا که چند بار از انسان به زادۀ اسمأ یاد کرده‏اند. این نشان‏ می دهد که ایشان، مهمترین ویژگی و وجه برتری و فضیلت انسان را همان آموختن اسمأ می‏دانند.(بابایی،284) در جایی فرموده‏اند :

زاده اسماء را با جنةالماوی چه کاری      در چم فردوس می ماندم اگر شیطان نبود        (دیوان،180)

این بیت و ابیاتی با همین مضمون اشاره به آیه 31از سوره بقره است : علم الآدم اسماءکلها:

هجرت از خویش کنم خانه به محبوب دهم     تا به اسماءمعلم شوم اما نشدم  (دیوان،145)

قدسیا ن  را نرسد تا که به ما فخر کنند قصه علم الاسما به زبان است هنوز(دیوان،127)

گر تو ادمزاده هستی علم الاسما چه شد               قاب قوسینت کجا رفته است و او ادنی چه شد (دیوان،94)

گفت و گوی ازلی خدا با انسان و قولی که از او گرفت نیز از مضامین زیبای اشعار عرفاست که امام نیز از ان بهره گرفته است  : و اذ اخذ ربک من بنی ادم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم الست بربکم قالوا بلی شهدنا ان تقولوا یوم القیامة انا کنا عن هذا غافلین- اعراف/172:

دل درویش به دست آر که از سر الست پرده برداشته اگاه ز تقدیرم کرد (دیوان،83)

عشق جانان ریشه دارد در دل از روز الست عشق را انجام نبود چون ورا اغاز نیست

این پریشان حالی از جام بلی نوشیده ام این بلی تا وصل دلبر بی بلا دمساز نیست       (دیوان،65)

هشیاری من بگیر و مستم بنما            سرمست ز باده الستم بنما (دیوان،192)

قضیه موسی و جلوه جمال الهی بر کوه طور نیز دستمایه بسیاری از عرفا و شعرا قرار گرفته است این مضمون در شعر امام خمینی به اشکال مختلف با اشاره به جنبه های گوناگون آیات دیده می شود :

و لما جاء موسی لمیقاتنا و کلمه ربه قال رب ادنی فانظر الیک قالوا لن ترانی و لکن انظر الی جبل فان استقر مکانه فسوف لن ترانی فلما تجلی ربه للجبل جعله دکا و خر ّ موسی صعق قفلما افاق قال  سبحانک تبت الیکو انا اول المومنین-اعراف/143

تا جلوه او جبال را دک نکند       تا صعق تو را ز خویش مندک نکند

پیوسته خطاب لن ترانی شنوی        فانی شو تا خود را ز تو منفک نکند

                                                                                             (دیوان،210)

طور سینا را بگو ایام صعق اخر رسید موسی حق در پی فرعون باطل امده

                                                                                            (دیوان،178)

دک کن جبل خودی خود چون موسی       تا جلوه کن جال او بی ازلی

                                                                                              (دیوان،246)

یکی از روایاتی که سخت مشهور است و عارفان، بسیار بدان استناد می‏کنند، سخنی است که به پیامبر گرامی اسلام منسوب است و آن عبارت است از: الفقرُ فخری(39)؛ یعنی: فقر فخر من است.

امام (ره) فرموده‏اند:

       فقر فخر است اگر فارغ از عالم باشد          آن که از خویش گذر کرد، چه‏اش کم باشد

                                                                                           ((دیوان، 86)

آیۀ عرض امانت که در پایان سورۀ احزاب آمده است، از مضمون آفرینی‏های عرصۀ عرفان و هستی شناسی عارفانه است که حافظ نیز به آن اشارتی ملیح دارد:

آسمان بار امانت نتوانست کشید                       قرعه فال به نام من دیوانه زدند

آیه چنین است: " انا عرضنا الامانة علی السمواتِ والارض والجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوماً جهولاً- احزاب/72

کشم بار امانت با دلی زار          امانت دار اسرارم تو باشی            (دیوان، 181)

تاثیر معنوی

            از آنجا که زبان شعری امام(ره) به سنت کهن ادبی تعلق دارد، نوع اشارات و تلمیحات قرآنی در دیوان امام(ره) توام با ایهام و اجمال و کنایت است. و این اجمال و ایهام، گاه آنچنان ظریف و همراه با نازک‏خیالی است که بازیابی و زلال نمودن آنها، نیاز به دستی توانا در لوم قرآنی و روایی، و ذوقی لطیف در شعر و ادب دارد. مثلاً تعبیر "پردۀ انوار" در بیت زیر، زیرساختی روایی دارد:

پاره‏کن پردۀ انوار میان من و خود     تا کند جلوه رخ ماه تو اندر دل من

گفتنی است که حجاب، نزد عارفان به حجاب‏های نورانی و ظلمانی تقسیم می‏شود و این تقسیم برگرفته از روایات است. در حدیث آمده است نّ لِلّهِ سبعینَ الفَ حجابٍ من نور و ظلمةٍ؛ یعنی برای خداوند هفتاد هزار پرده از نور و تاریکی است.(بابایی،272)

تاثیر معنوی‏ یکی از آموزه های مهم قرآنی که در دیوان امام(ره) حضوری فراگیر و دامن گستر دارد، مربوط به آیۀ معروف سورۀ بقره است:

و للّه المشرق و المغرب فاینما تولّوا فثَم وجه اللّه ان اللّه واسعٌ علیم(34)؛ مشرق و مغرب، خدای راست. پس به هر جا روی آورید، رو به سوی خداوند است. در دیوان امام(ره) ابیات بسیاری را می‏توان یافت که در مغناطیس همین آیه، تکوین یافته‏اند:

همه در عید به صحرا و گلستان بروند    من سر مست ز میخانه کنم رو به خدا

(دیوان، 39)

هر طرف رو کنم تویی قبله        قبله ، قبله نما نمی خواهم

                                                                     (دیوان،160)

سیاست

شعر امام با همه عرفان و غنای معنوی که دارد در عین حال پرداختن به عرفان او را از انقلاب و جمهوری اسلامی ایران باز نداشته است . این مطلب بیانگر این است که انقلاب و جمهوری اسلامی وملت شریف ایران در همه لحظات زندگی امام مورد توجه بوده است . (فاضلی،28)

حضور مداوم امام در صحنه سیاسی خصوصا بعد از واقعه نیمه خرداد 1342 در اشعار ان حضرت نیز تاثیر داشته است و معظم له در تمام قالبهای شعری اعم از غزل قصیده و رباعی به مسائل سیاسی پرداخته اند .(اسدی ،111)

     این عید سعید عید حزب الله است دشمن ز شکست خویشتن اگاه است

     چون پرچم جمهوری اسلامی ما                جاوید بر اسم اعظم الله است

                                                                            (همان،285)

وقتی به سخنرانی های حضرت امام در مناسبتهای مختلف که اقتضای زمان بر ایراد سخنای عرفانی است مانند سخنرانی در روز عید سعید فطر ،روز مبعث،روز قدیر و...امام نیز سخنان خود را با بیان مطالب شریف وعمیق عرفانی آغاز می کند ولی در اواسط یا اواخر سخنان وی حرف به انقلاب و جمهوری اسلامی و مبارزه با دول کفر کشیده می شود یعنی عرفان از دیدگاه امام نمی تواند محروم از ارزشهای عرفانی باشد .( همان، 29)

          این عید سعید عید اسعد باشد       ملت به پناه لطف احمد باشد

        بر پرچم جمهوری اسلامی ما        تمثال مبارک محمد باشد

                                                            (همان، 287)    

جمهوری ما نشانگر اسلام است     افکار پلید فتنه جویان خام است

ملت به ره خویش جلو می تازد        صدام به دست خویش در صد دام است

                                                                        (دیوان ،195)

جمهوری اسلامی ما جاوید است     دشمن ز حیات خویشتن نومید است

انروز که عالم ز ستمگر خالی است     ما را و همه ستمکشان را عیداست

                                                                        (فاضلی 284)

یکی از حکمت های  ظهور حضرت مهدی حاکمیت دادن به دین و تحقق یافتن عدالت دینی است که دین معرفی می کند نه عدالت سیاسی طبق ذوق و سلیقه خود و در جهت اغراض شیطانی و حکومتی خویش که مدعی ان است به طوری که در جهان امروز بسیاری از ظلمها در لباس عدالت رواج می یابد .(فاضلی 341) امام با همان جنبه چند بعدی تفکر خود دین و سیاسیت را با هم قرین دانسته در اشعار خود این دو را با هم در کنار هم آورده است چنانکه می بینیم در قصیده بلندی به عنوان " در مدح ولی عصر "پس از تغزلی در باب  بهار و گلهای بهاری با وزنی شاد و کلماتی شوق افرین مانند این ابیات :

عشق بلبل کرد گل را درحریم باغ بیتاب

                         آشکارا گوید از "شهناز"و " شور "و "مهربانی "

قمریَک "ماهور" خواند هد هد " اواز عراقی" 

                                 کبک صوت "دشتی" و تیهو "بیات اصفهانی "

می گوید :

کی چنین خرم بهاران دیده چشم اهل ایران

                                            کرده نوروز کهن از نو خیال نوجوانی

 یا خداوند این بساط عیش را کرده فراهم

                                            تا به صد عزت نماید از ولیّش میهمانی

حضرت صاحب زمان مشکوة انوار الهی

                                            مالک کون و مکان مرآت ذات لامکانی

سپس در پایان شعر گریزی به سیاست می زند و از انگلیس و جفای او شکایت می کند:

تا به کی بر ما روا باشد جفای انگلیسی

                                  ان که در ظلم و ستم فرد است و او را نیست ثانی

آنکه ار حرصش نصیب عالمی شد تنگدستی

                                         انکه بر ایات حق رفت از جفایش انچه دانی

خوار کن شاها تو او را در جهان تا صبح محشر

                                         انکه می زد در بسیط ارض کوس کامرانی

                                                                    (همان ،303-305 )

 همچنین در مسمطی در مدح حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی نیز به همین طریق بهاریه ای سروده ،سپس مدح خود را اغاز کرده و چنین سروده است :

راستی این ایت الله گر در این سامان نبودی

                                         کشتی اسلام را از مهر پشتیبان نبودی

دشمنان را گر که تیغ حشمتش برجان نبودی

                                         اسمی از اسلامیان و رسمی از ایمان نبودی

                 حبذا از یزد کز وی طالع این خورشید جان شد...

حوزه اسلام کز ظلم ستمکاران زبون بود

                              پیکرش بیروح و روح اقدسش از تن برون بود

روح افسرده ز ظلم ظلم اندیشان دون بود

                                       قلب پیغمبر دل حیدر ز مظلومیش خون بود

                ار عطایش باز سوی پیکرش روح روان شد ...( همان ،310)

کلمات انگلیسی ، ظلم ،ستمگر و ظلم اندیشان کارکرد سیاسی و کلماتی چون  اسلامیان ، ایت الله ، ایمان ، کون و مکان و...کارکردی دینی و عرفانی دارند که در یک قصیده در کنار هم نشسته اند .

با توجه به فراوانی مضامین به کاربرده شده در دیوان امام خمینی به مواردی اندک اشاره شد در حالی که گستردگی معانی این اشعار مجالی گسترده تر می طلبد تا تمام زوایای شعری و تفکرات فلسفی و عرفانی شعر ایشان روشن شود .

منابع:

·  اسدی ،محمد رضا ،پژوهشی در شیوه های ادبی آثار امام خمینی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی ،1374

·        فاضلی ، قادر،شرح و تفسیر و موضوع بندی دیوان امام ،فضیلت علم ،1378

·  بابایی،رضا ،باغ صد رنگ / دیداری با قرآن و روایات در دیوان اشعار امام خمینی، مجله حضور، ش: 28،تابستان 1378

·        دیوان امام خمینی ،موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ،1383