X
تبلیغات
رایتل

مقالات مریم غفاری جاهد

مقالات چاپ شده مریم غفاری جاهد (دکترای ادبیات فارسی و منتقد برگزیده پنجمین جشنواره نقد کتاب)

جمعه 19 فروردین‌ماه سال 1390 ساعت 00:14

سپیده دم سکوت (نقد اشعارحسن یعقوبی)

سپیده دم سکوت ، حسن یعقوبی ،انتشارات امید کومش ،1386، 96 صفحه

حسن یعقوبی متولد  اول آذر 1354-  سرخه (سمنان) و دارای مدرک کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه علامه طباطبایی است.

وی تاکنون به کسب جوایز متعددی نائل شده که برخی از انها عبارتند از:

برگزیده دوازدهمین و پانزدهمین کنگره سراسری شعر دفاع مقدس و برنده جایزه ادبی دکتر سیدحسن حسینی، برگزیده دومین و ششمین جشنواره سراسری شعر علوی ، برگزیده چهارمین جشنواره سراسری شعر شبهای شهریور

 برگزیده جهارمین جشنواره سراسری شعر میلاد امام رضا(ع) ، کسب رتبه اول و دوم در بخش شعردر سه دوره ازمسابقات سراسری پژوهش و ادبیات دینی ویژه دانشجویان و طلاب سراسر کشور، کسب رتبه چهارم در بخش شعر در دومین جشنواره سراسری صحیفه سجادیه ویژه دانشگاهیان سراسرکشور ، معرفی به عنوان چهره ممتاز شعر پایداری استان سمنان و ...  

وی مدرس دانشگاه ‏‌‏‌‏‏ ‏‎،کارشناس شعر اداره کل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان سمنان، داور جشنواره های شعرو دبیر علمی نخستین و دومین کنگره شعر دفاع مقدس استان سمنان بوده و کتابهایی که تاکنون به چاپ رسانده عبارتند از:

1- عطش به نیت دریا  (1384- انتشارات زمزم هدایت)

تقدیرشده در دهمین دوره انتخاب کتاب سال دفاع مقدس

2- دریا لباس خاکی من بود  ( 1386- انتشارات صریر)

3- سپیده دم سکوت  ( 1386 – انتشارات امید کومش)

4- با حنجره عشق جوابم بدهید  (1387- انتشارات زمزم هدایت)

5- در متن شعله ها  (1388- انتشارات حبله رود)

در این مقاله به بررسی مجموعه شعر "سپیده دم سکوت " می پردازیم .

بررسی کلی

این مجموعه 45 غزل است واشعار سال های 1375 تا 1384 را در بر دارد . تعداد ابیات غزلها بین 5 تا 9 بیت است.

اشعار این دفتر را از نظر مضمون می توان به سه دسته تقسیم کرد :1- خطاب به ائمه و معصومین و متعلقانشان 2- دفاع مقدس 3 - مضامین فردی ،اجتماعی ،فرهنگی

1- حدود پانزده شعر خطاب به معصومین و بزرگان دینی در این مجموعه وجود دارد که از این میان پنج شعر خطاب به امام زمان، سه شعر خطاب به امام رضا،یک شعر خطاب به حضرت عباس است و خطاب به حضرت زهرا و امام علی (ع) و حر نیز دو شعر دیده می شود .

ویژگی بیشتر این اشعار غیر مستقیم بودن آنهاست . شاعر سعی کرده بدون بردن نام مخاطب و تنها با اشارات تلمیحی یا کنایی مخاطب را بشناساند و این ویژگی به جز در یکی دو مورد در همه اشعار صدق می کند .

در این شعر که خطاب به امام رضاست از واژه های : چشم های مشرقی و کبوتر استفاده شده که یاداور حرم امام رضا و کبوتران ان است :

با چشم های مشرقی ات مثل آفتاب    آتش می افکنی به سراپای باورم (ص71)

درآسمان خلوت چشمت کبوترم (ص72)

شعر رواق سحر نیز خطاب به امام رضاسروده شده و با اشاراتی چون : نقاره ،کفتران ،آستان شرقی ،دخیل بستن ، حرم و ایوان همراه است. تشخص بخشیدن به اشیا نیز یکی از ویژگی هایی است که در این اشعار تصویر زیبایی می آفریند:

نقاره ها ز شوق تو دارنـــــــد گفتگو      پیچیده در رواق سحر عطر سبز هو (ص29)

بنگر غریب خسته حیرت نصیب را      در ازدحام آینه ها غرق جستـــــــجو (ص30)

اشعار خطابی شاعر به ائمه و معصومین با اهنگی خاص نمایانگر لحظاتی است که شاعر در آن قرار داشته است . این شعر موقعیت شاعر را کاملا نشان می دهد به ویژه در جای که می گوید : "این زائر نشسته در ایوان روبرو" تصویر واقعی از زائر بودن خود شاعر است و می توان گفت روایتگر لحظه های شعر ساز است .

دو شعر درباره حر و امام حسین دارد با اشاراتی چون : ظهر سرخ پوش ،دشت طف،:

بالا بگبر حر سر پر شور خویش را           در خیمه حسین اگر پا نهاده ای    (ص40)

خطاب به امام زمان پنج شعر دارد که مضمون آنها درخواست ظهور امام و گلایه از روزگار سخت و پر از ریای دوران غیبت است :

طلحه ها سرفه طاعون به زمین پاشیـدند         محو شد آینه در رنگ سراسر برگرد

روزگار از تب آدینه چنین شعله ور است       و زمین تشنه و آیینه مکــــــدر برگرد (ص24)

در خطابها به جلوه های ویژه از زندگی مخاطب اشاره دارد. در مورد حضرت علی نشانه ذوالفقار و احسان به کار برده است :

از برق ذوالفقار تو باران گرفت جان        وز گوشه نگاه تو احسان گرفت جان(ص91)

در شعر عطر مهربان تنها با کنایه "روح معتدل " می توان پی به مخاطب برد . البته پیش از شروع برخی اشعار مخاطب مشخص شده است که این شعر نیز از ان جمله است :(برای مولا علی(ع))

آتش گرفته خاک ز خشم سیاه شب        لبخند هدیه کن به زمین روح معتدل (ص58)

شعر خطاب به حضرت زهرا نیز با اشاراتی چون : هجده بهار و بلال خاطره (صص35-36)همراه است .

در کمتر مواردی نام مخاطب را در شعر آورده است و یکی ازآن موارد ، شعری است که برای حضرت عباس سروده که ردیف آن "عباس" است و از نظر لفظی و معنوی یکی از زیبا ترین شعرهاست :

آسمان تکیه به دستان تو دارد عباس        مرغ دل خانه در ایوان تو دارد عباس...

طور عشق است نگاه تو و موسای دلم     بهره از مشرب عرفان تو دارد عباس (ص96)

2- مضامین جبهه و جنگ

7 غزل خطاب به شهدا، جانبازان و بازماندگان در این دفتر هست که شامل وصف جلوه هایی از ایثار و معنویت است . در این اشعار بیشتر نشان از حسرت های باقی مانده است و گم شدن نشانه های عاشقی و یا افسوس از دست دادن مردان دلاور :

می آید آه لاله از اغوش خاک ها            انگار گم شدند تمام پلاکها

روزی شباهت همه این بود عاشقی        حالا زر است وجه همه اشتراک ها (ص 25)

در شعری خطاب به "مادران شقایق های مفقود الاثر " چنین می سراید:

پیر شد شکسته شد مادری که سالها                   بی صدا نشسته است در تلاطم اینچنین

گردی از مزار خود مهربان روانه کن            تا که جان ببخشی ام در غروب واپسین(ص28)

3- مضامین فردی ،اجتماعی،فرهنگی

اشعاری که در این طبقه جا می گیرند شامل شعر هایی درباره شاعران ، زلزله ، مرگ پدر شاعر و گله و شکایت از وابستگی به مادیات است .

چند شعر درباره شاعران سروده شده که حکایت از وجدان درونی شاعر می کند . این شعر ها گاه خطابی است و گاه حدیث نفس است :

بگذار شاعری در جاده سکوت          همواره باشد از فریاد بی نصیب (ص87)

خطاب به شعرایی که شعرشان فاقد مضمون خوب است :

سلام شاعر این  انجمن فلان کانون      سلام عابر پس کوچه های بی مجنون (ص21 )

یکی از مضامین ، گله از مادیات و دنیا پرستی است که معنویت را از آدم ها گرفته و آنها را اسیر خود کرده است :

از ما ربوده است حضور و قرار را          این پاره های خون جگر لقمه های نان(ص 8)

زندگی این نیست این چیزی شبیه زندگی است      کاش می شد باز برگردیم سوی غارها(ص 66)

تمام پنجره  ها در اسارت تزویر       به دست این همه دل های بی وضو تا کی (ص82)

دل های بی وضو ترکیبی آشنایی زدایی شده است که حکایت از ناپاکی دل دارد .

از نظر لفظی کاربرد ترکیبات جدید و اضافات تشبیهی و تتابع اضافات و خطابها شعر را جذابیت بخشیده است از جمله می توان به این موارد اشاره کرد :

چقدر شعر تو از دود و سایه لبریز است    شبیه پاکت سیگار خالی از مضمون (ص22)

این شعر که خطاب به شاعران است از بی معنایی شعر آنها گلایه دارد .

مضامین عرفانی در این اشعار کمتر یافت می شود و آرایه های تازه ای که در اشعار دیگر هست کمتر در آنها پیداست و بیشتر همان الفاظ قلندری و عرفانی قدیمی است مانند:میکده ، خانقاه ،سماع ، خرقه سوزاندن ،شراب ،بیخودی ، یقین ،تجرید :

دارم قدم قدم به تو نزدیک می شوم         از لحظه ای که دور شدم از مدار خویش(ص 42)

احرام به گیسوی تو بستیم از این روی     هم کعبه و هم حاجی و قربانی خویشیم (ص90)

لب باز کن شبی، به سماع آر زلف را            دل را مرید میکده و خانقاه کن (ص12)

اما ترکیبات تازه و بدیع نیز گاهی روند شعر را تغییر می دهد :

خوب شد راندند ما را از تماشای بهشت    ما که چون مرداب سرشاریم از انکار ها (ص65)

مضامین تازه هم مانند "رقص با خدا در آینه "دیده می شود  که نشان از تازگی فکر شاعر دارد که وابسته بندی نیست :

رقصیده ام در آینه هر روز با خدا(ص 33)

وپای ثابت شبهای شعر بی مهتاب (ص22)

بیا پیاده شو از این قطار بی حرکت     بساز قایقی از جنس شعله های جنون (ص22)

فرم

دراین بخش ،اشعار را از جنبه فضا، موتیو و موسیقی بررسی می کنیم .

1- فضا

فضای شعر های این دفتر گرفته و غمگین است که علت ان هم به محتوای غزل ها و هم به واژه های به کار رفته  بر می گردد . به چند مورد اشاره می شود :

شعر افق شوق با ردیف "برگرد "حکایت از هجران و تمنای وصال دارد که با واژه هایی چون : "غم ،کم،تب،شعله ور ،زمین گیر ،طاعون ،آه ،محو،دم پاییزی و سوختیم " فضای غم زده ای ایجاد می کند . همچنین شعر "سی سال" با ردیف "روز و شب" تکرار بیهوده روزهای زندگی را نشان می دهد و واژه های "کسالت ،تردید ،بیهوده ،آواره و..."این فضا را تشدید می کند .  درشعردیگری به نام "شاعر دروغ "با همین ردیف واژه هایی به کار رفته که حس نفرت از شاعر را بر می انگیزد :هوس،خس،مگس،لاشخور،دم نزن،زخم های چرکی و...

بعضی غزل ها  مانند "رواق سحر،مثل نسیم وآواز مهتاب "واژه های غم انگیز کم دارند اما حال و هوای عرفانی و یا مذهبی شعر، همان فضا را با شدت کمتری ایجاد می کند . غالبا این فضای غمبار از همان مصراع اول در شعر رخ می نماید :

 هر روز من بدون تو دیروز خسته ای است (ص47)

خسته از این دور باطل خسته از تکرار ها (ص65)

در شهر می وزد طوفانی از فریب (ص87)

2- موتیو

 در بررسی این اثر به برخی واژه های پر بسامد بر می خوریم که در بسیاری از اشعار تکرار شده اند و بعد معنوی این غزل ها با تکرار این واژه ها تقویت می شود. یکی از این واژه ها آینه است که در 25 غزل دیده می شود و جمعا 31 بار تکرار شده است .

آینه در این اشعار معنای مختلفی مانند : صفا و پاکی ، عالم معنا و وسیله خودبینی دارد. ترکیباتی چون: آینه پوش ، رگ آیینه ،چشمهْ آیینه ،پلکان آینه بسیار دیده می شود . آینه بیشتر مواقع مشبه بهی است برای معصومین و یا عالم معنا و پاکی و صفا .

از پلکان آینه بالا نمی روی     ان سوی ابرهای تماشا نمی روی(ص 48)

رقصیده ام در آینه هر روز با خدا (ص33)

بی تو گردیده هزار آینه پرپر برگرد (ص23)

در مسیر این قمار آیینه ها را باختیم(ص 65)

لختی ببار آینه ما را به  خود بیار  (ص77)

من کوچه کوچه گشته ام آیینه را ولی          تشبیه چشم های تو پیدا نمی شود  (ص 27)

در این ابیات آیینه معنای واقعی خود را دارد :

عمری است که آیینه حیرانی خویشیم (ص 89)

آیینه وار خسته ز تصویرهای گنگ   عمری است مانده ایم ز خود بی خبر هنوز (ص93)

خورشید نیز که یکی از واژه های پربسامد است که اغلب معنایی غیر از جرم سوزان آسمان دارد . در این ابیات خورشید استعاره از امام حسین و امام زمان است :

خورشید می وزید صمیمانه انطرف (ص64)

خورشیدی و شعاع تو تا لامکان رهاست (ص48)

3- موسیقی

     همه اشعار این مجموعه دارای وزن عروضی و قافیه هستند وزن غالب اشعار که در 34شعر دیده می شود "مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن" است و بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف . اما آنچه شعر را از نظم جدا می کند وزن عروضی نیست بلکه صور خیال و مجموعه موسیقی است که غیر از وزن عروضی شامل : موسیقی معنوی ، موسیقی کناری و موسیقی درونی است که در تمام این اشعار هر چهار نوع را می توان یافت به ویژه موسیقی معنوی که همان صور خیال است یکی از ویژگی های بارز است .

الف- موسیقی معنوی

تلفیق عشق و عرفان با صور خیال در کنار گروه موسیقایی ترکیب شعری کاملی پدید آورده که جز در مواردی اندک در همه اشعار دیده می شود .

ای بهارانه ترین لهجه این خاک بیا       سوختیم از دم پاییزی آذر برگرد(ص 24)

صفت بهارانه برای لهجه و استعاره"بهارانه ترین لهجه " برای امام زمان ، یکی از توصیفات زیبایی است که علاوه بر وجود معنویت،آشنایی زدایی نیز دارد .

رقصیده باغ خاطره ها در شب غزل(ص 20)

در این شعر نیز استعاره تشخیص برای باغ خاطره و رقصیدن ان که به معنای یادآوری خاطرات خوش در شب شعر خوانی است تصویر شادی نشان می دهد که با سایر اشعار متفاوت است .

چون ساعتی تکیده وتنها تمام عمر        ماندم به روی طاقچه روزگار خویش (ص41)

همچنین وزیدن تزویر در این شعر علاوه بر آشنایی زدایی یادآور دشمنی حافظ با اهل ریا ست .

حافظ در این زمانه که تزویر می وزد(ص 8)

و استعاره تشخیص در این نمونه ها :

کز کرده اند پنجره ها در غبار خویش (ص85)

هستند لحظه های حرم دائم الوضو (ص29)

با لهجه دریا اگر از عشق سرودیم (ص89)

و تلمیح در این مصراع ها:

احساس شعر میوه ممنوعه است        بیرون شو از بهشت خدا شاعر

حوای پاک و بکر خیالت را            مسپار دست اهل هوا شاعر(ص 68)

هجده بهار رفت و هزاران خزان به جاست       تا روز حشر، حسرت تلخ زمان به جاست (ص25)

ب- موسیقی کناری

موسیقی کناری عبارت است از قافیه و ردیف وآنچه این دو را تقویت می کند .در این اشعار موارد زیبایی از موسیقی کناری دیده می شود که به برخی اشاره می شود :

شعر"آواز مهتاب" یکی از شعر های تقریبا شاد است که با تصویر پردازی خوب و ملموس ، با استعارات زیبا همراه است .در پایان تمام ابیات  از ترکیب حروف قافیه و ردیف "می چکد" ترکیب "اب می چکد " ساخته می شود که پایان هر بیت تکرار می شود و موسیقی چکیدن اب را تداعی می کند علاوه بر این حسامیزی موجود در این تصویر پردازی جلوه ای زیبا به شعر می دهد که درکمتر شعری از این مجموعه دیده می شود و این تنها شعری است که کمی از فضای غم و اندوه فاصله گرفته و مضمونی غنایی پیدا کرده است .از طرفی با واژه های تردید و یقین بعد عرفانی نیز دارد:

از چشم های پنجره مهتاب می چکد     شب قطره قطره بر نفس خواب می چکد

امشب شبیه کودکی ام از ستاره ها      آواز های روشن مهتاب می چکد

از هر طرف نسیم یقین موج می زند    تردید اگر چه زین دل ناباب می چکد  (ص 62)

شعر آواز های زخمی با قافیه هایی چون : خسته ای ،بسته ای ،شکسته ای و ردیف "است"، با تکرار "س" موسیقی کناری ایجاد کرده است .

در شعر "سراب"که کلمه اولش دریاست حروف قافیه "آب"با ردیف "را" تکرار "آب را" در تمام ابیات خواننده را با دریا همراه می کند .

دریا برای توست رها کن سراب را       یکبار هم مرور کن این انتخاب را (69)

در شعر"آه لاله"نیز به خاطر بسامد "آ" در اخر هر بیت انگار یکی فریاد می کشد :

می آید آه لاله ز آغوش خاکها     انگار گم شدند تمام پلاکها

ج- موسیقی درونی

موسیقی درونی شامل مواردی از تکرار "واگ" و آرایه جناس است که در شعر موسیقی خاصی پدید می آورد .

در این شعر کاربرد حرف"ق" صوت نقاره زدن را ایجاد می کند :

نقاره ها ز شوق تو دارند گفتگو        پیچیده در رواق سحر عطر سبز هو

در آستان شرقی ات ای قبله گاه مهر    هستند لحظه های حرم دائم الوضو (ص29)

همچنین تکرار"س"در این مصراع:

در سایه سار این همه سیمرغ آرزو (ص29)

تکرار حرف"ت": سی سال در کسالت تردید روز و شب (ص31)

تکرار حرف "خ"،"ش" ، "ز" در این مصراع ها :

او خواب مانده بود چو بخت سیاه خاک       برگرد خویش بیهوده چرخید روز و شب (31)

چنگی نزد کرشمه مهتاب بر دلش             آواره شد چو سایه خورشید روز و شب (ص31)

از چهره خزان زده روزگار خویش          گل های زرد خاطره را چید روز و شب (ص32)

نقد

1- وزن هایی که در این اشعار از آنها استفاده شده غالبا ساده و روانند تنها شعر"فصل پرستو "که برای قربانیان بم سروده شده دارای وزنی متفاوت است:

گم شده خنده هایت زیر غوغای  آوار        با سحر پر گرفتی چون نسیمی سبکبار

از که باید بپرسم  در کدامین خـــیابان       در کجا گشته خاموش  آن نگاه ترکـــدار (صص45-46)

این شعر بر وزن فاعلاتن فعولن فاعلاتن مفاعیل است که به روانی شعرهای دیگر نیست و زیبایی های شعر در آهنگ نامانوس آن گم می شود .

2- گاهی شاعر در ذهن خود تصویری ایجاد کرده و یا نمادی در نظر گرفته که ممکن است به ذهن خواننده نرسد و معنای شعر را در نیابد. با توجه به اینکه آینه یکی از موتیو های این شاعر است ، با معانی مختلف به کار رفته که شرح ان گذشت . در بیشتر موارد می توان معنای آینه را از محتوای شعر فهمید اما در مواردی هم کار مشکل می شود .

در این بیت : دامان هر چه آینه را عاقبت شبی     می گیرد آه این غزل شعله پرورم (ص72)

 با قرار دادن آه و آیینه در بیت، تناسبی زیبا ایجاد کرده و آینه را نماد "حیرت" گرفته ، اما درک آن برای مخاطب مشکل است.

3- تکرار مضمون یا عبارت یک شعر در شعر های دیگر چندان مناسب نیست . در برخی شعر های این مجموعه چنین تکراری دیده می شود . در شعرهای پایان سبز و روح روزگار یک مصراع با واژه های مشترک دیده می شود :

ای حس پاک گمشده روح روزگار(ص86)

برگرد حس گمشده روح روزگار (ص 77)

همچنین شعرهای کتاب راز و پایان سبز،از بیت اخر یک مصراع مشترک دارند : این جمعه هم گذشت و غزل ناتمام  ماند(صص 76 و 86)